Galicyzmy - część I

źródło: https://pl.pinterest.com/pin/292241463294075695/

 

Czemu tak wiele francuskich wyrażeń w języku polskim ?

Liczne francuskie wyrażenia i zwroty obecne w języku polskim wskazują na bliskie związki Francji i Polski. Aż trudno więc uwierzyć, że w XVII w. na polskich ulicach popularna była piosenka: „bij Francuzów bij wziąwszy dobry kij."

Tak ostro reagowano na profrancuską orientację w polskiej kulturze i gospodarce po przybyciu do Polski francuskiej królowej, Ludwiki Marii Gonzagi de Nevers w 1646 r.

Jak wiele królewskich małżonek Ludwika Maria, która dla dobra politycznych interesów swojego kraju poślubiła najpierw Władysława IV, a potem jego przyrodniego brata Jana Kazimierza, brak wpływu na życie osobiste kompensowała sobie wpływem na sferę kultury. Sprowadziła do Polski francuskich uczonych i duchownych, a jej dwórki wydawane były za polskich książąt i magnatów.

Kolejne cegiełki do zbudowanego przez nią dzieła dołożyła następnie Maria Kazimiera d’Arquien zwana królową Marysieńką, żona Jana III Sobieskiego (panował w latach 1674-1696) która rozszerzyła wśród polskich elit znajomość francuskiej literatury. To właśnie za jej panowania Polacy pokochali bajki La Fontaine’a. XVIII wiek był w Polsce dla języka francuskiego jeszcze łaskawszy.

Król Stanisław Leszczyński (panował w latach 1705–1709 i 1733–1736) do tego stopnia kochał wszystko co francuskie, że nawet zubożały i na wygnaniu nie zrezygnował z utrzymywania osobistej francuskiej trupy teatralnej. Moda na wszystko co francuskie od języka, przez ubiór, aż po sztukę zaczęła zalewać Europę. Francuski stał się językiem międzynarodowym, także dyplomacji. Profrancuski nurt dotarł również do Polski i rozwinęła w Warszawie i na dworach magnackich za czasów panowania Stanisława Augusta (panował w latach 1764–1795). Słownik Lindego odnotowuje ponad 800 wyrażeń zapożyczonych z francuskiego, które zaczęły funkcjonować w potocznym języku polskim w tamtych czasach. W elitarnych środowiskach, nie wypadało wtedy nie znać francuskiego, uczono go dzieci z wyższych sfer, a do dobrego tonu należało także prowadzenie rozmów w tym języku, albo przynajmniej rozmowa przeplatana francuskimi wyrażeniami.

W XIX doszły nowe okoliczności historyczne czyli wojny napoleońskie w latach 1803-1815 i udział w nich Legionów Dąbrowskiego. Francuski dotarł wtedy na szlachecką prowincję. Także podporządkowane napoleońskiej Francji Księstwo Warszawskie zostało stworzone w oparciu o francuskie prawo oraz wzory administracyjne. Nic dziwnego że tak wiele w Polsce słów i wyrażeń zapożyczonych z francuskiego oraz spolszczonych francuskich wyrazów.

 

Wyrazy pochodzenia francuskiego  w języku polskim

Kiedy przyjrzymy im się, zauważymy, że dzielą się na :

  • te które brzmią dokładnie tak jak ich francuski odpowiednik, ale różnią się od niego pisownią jak majonez: fr. mayonnaise
  • te których pisownia nie zmieniła się w stosunku do języka francuskiego, ale wymawiane są inaczej: salon: fr. salon („salą“)

Występują one licznie w wybranych dziedzinach. W szczególności tych, którymi  na przestrzeni wieków interesowały się polskie elity.

Kuchnia:

  • Beszamel: fr. béchamel
  • Krokiet: fr. croquette (po francusku croquer oznacza chrupać)
  • Bagietka: fr. Baguette (baguette to także pałka, do której kształtu nawiązuje nazwa tej bułki)
  • Majonez: fr. mayonnaise
  • Konfitura: fr. confiture
  • Korniszon: fr. cornichon
  • Grylaż: fr. grillage (masa cukiernicza z prażonych orzechów laskowych lub migdałów, cukru i tłuszczu, po francusku także ogrodzenie)
  • Kupaż: fr. coupage (mieszanie różnych gatunków win),
  • Szarlotka: fr. charlotte
  • Gofr: fr. gauffre

Relacje damsko-męskie

  • Amant: fr. amant, kochanek
  • Kokietka: fr. coquette
  • Randka: fr. rendez-vous
  • Mezalians: fr. mésalliance
  • Romans: fr. romance
  • Komplement: fr. compliment
  • Garsoniera: fr. garçon – chłopak
  • Komplement: fr. compliment
  • Brylować: fr. briller

Sztuka i rozrywka

  • Afisz: fr. affiche
  • Maska: fr.masque
  • Gaża: fr. gage
  • Trupa: fr. troupe
  • Żongler: fr. jongleur
  • Marionetka: fr. marionnette
  • Awangarda: fr. avant-garde
  • Impresjonizm: fr. impressionnisme
  • Model: fr. modèle
  • Atelier: fr. atelier
  • Karta: fr. carte
  • Kier: fr. coeur, serce
  • Trefl: fr. trèfle (dosłownie liść koniczyny)
  • Karo: fr. carreau (dosłownie kwadrat)
  • Pik: fr. pique (dosłownie kolec)

Moda

  • Perfumy: fr. parfum
  • Makijaż: fr. maquillage
  • Tiul: fr. tulle
  • Żorżeta: rodzaj przezroczystej tkaniny, fr. crêpe georgette
  • Kostium: fr. costume
  • Beret: fr. béret
  • Kaszkiet: fr. casquette
  • Baleríny fr. ballerines
  • Garsonka: fr. garçonne: chłopczyca, nawiązuje do trendu w modzie obowiązującego w latach 20.
  • Krawat: fr. cravatte
  • Gorset: fr. corset
  • Biżuteria: fr. bijou, klejnot.
  • Fryzjer: fr. friser (czesać w loki)
  • Puder: fr. poudre
  • Balejaż: fr. balayage:(balayer oznacza także zamiatać)
  • Szal: fr. châle
  • Negliż: négligé (niekompletny strój)
  • Sakwojaż: fr. sac de voyage (torba podróżna)
  • Bagaż: fr. bagage (przedmioty zabierane w podróż)
  • Porte-monnaie: fr. portmonetka

Umeblowanie i części domu:

  • Fotel: fr. fauteuil
  • Komoda: fr. commode (od przymiotnika „commode“ wygodny)
  • Sofa: fr. sofa
  • Szezlong: fr. chaise-longue: dosłownie „długie krzesło“
  • Lustro: fr. lustre
  • Żyrandol: fr. girandole
  • Balkon: fr. balcon
  • Parkiet: fr. parquet
  • Salon: fr. salon
  • Suterena: fr. souterrain: podziemny
  • Abażur: fr. abat-jour
  • Buduar: fr. boudoire, który pochodzi od francuskiego czasownika „bouder“, dąsać się

Życie polityczne

  • Konsul: fr. consul
  • Ambasador: fr. ambassadeur
  • Mediacja: fr. médiation
  • Arbitraż: fr. arbitrage

 

[grafika - źródło: https://pl.pinterest.com/pin/292241463294075695/]

Wróć